Kể một câu chuyện hay(hay còn gọi là storytelling) là cái gốc của mọi bộ phim. Từ ngày xưa, nhà nhân học Joseph Campbell đã gom các câu chuyện từ khắp nơi trên thế giới lại và phát hiện ra một điều: tất cả chúng đều chung một bộ khung xương. Đó chính là cấu trúc Hành trình Anh hùng (Hero’s Journey) kinh điển với các bước cốt lõi.
Vài thập kỷ sau, Dan Harmon (cha đẻ của hai series đình đám Community và Rick and Morty) đã kế thừa ý tưởng đó và cô đọng lại thành một mô hình gọn gàng hơn mang tên Story Circle. Trong Vòng tròn của Dan Harmon, kịch bản được chia làm 8 bước bất di bất dịch, giúp bạn dẫn dắt câu chuyện đi từ cảnh đầu tiên (Fade In) cho đến lúc hết phim (Fade Out) mà không sợ bị “loãng” hay lạc đề. Hôm nay, hãy cùng mổ xẻ từng bước một kèm ví dụ thực tế để anh em có thể lột xác cho ý tưởng kịch bản tiếp theo của mình.
Việc kể chuyện là cách chúng ta đúc kết lịch sử, học cách sống và phân định đúng sai. Bạn chẳng cần phải có bằng Tiến sĩ Văn học mới biết một câu chuyện là “bánh cuốn” hay là “rác”. Bản năng chúng ta tự nhận biết được thế nào là một câu chuyện hay, dù có khi không gọi tên cụ thể được. Và cái yếu tố quyết định, làm nên thành bại của một bộ phim, chính là Cấu trúc Kịch bản.
Vòng tròn Kịch bản của Dan Harmon là một cấu trúc tự sự được chia làm 8 phần rõ rệt, bám sát theo hành trình phát triển của nhân vật chính. Nhiều người còn gọi đây là “Story Embryo” hay “Plot Embryo” (Phôi thai cốt truyện). 08 bước này mô tả quá trình nhân vật rời khỏi vùng an toàn để lao vào một mục tiêu mới. Để rồi cuối cùng, khi bắt buộc phải quay về, bản thân họ đã hoàn toàn thay đổi – bất kể họ có đạt được cái đích ban đầu hay không.
8 Bước Trong Vòng Tròn Kịch Bản Của Dan Harmon:
- You (Bạn) – Nhân vật đang ở trong vùng an toàn.
- Need (Nhu cầu) – Nhưng họ thèm khát/cần một điều gì đó.
- Go (Lên đường) – Họ dấn thân vào một hoàn cảnh hoàn toàn xa lạ.
- Search (Tìm kiếm/Thích nghi) – Họ chật vật thích nghi với hoàn cảnh đó.
- Find (Tìm thấy) – Họ đạt được điều mình muốn ban đầu.
- Take (Trả giá) – Nhưng phải trả một cái giá cực kỳ đắt.
- Return (Quay về) – Họ quay trở lại thế giới quen thuộc ban đầu.
- Change (Thay đổi) – Nhưng bản thân họ đã là một con người khác.
Nhìn qua thì 8 bước này có vẻ cực kỳ tối giản. Nhưng chính cái sự đơn giản đó lại tạo ra một cái đà cực mạnh cho câu chuyện, y như một chuyến tàu lượn siêu tốc.
Nhân vật bắt đầu ở đỉnh vòng tròn (hướng 12 giờ) và bắt buộc phải “lao dốc” cả về mặt nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Khi chạm xuống đáy vòng tròn (hướng 6 giờ), đó là điểm rơi phong độ, là lúc nhân vật bế tắc và thảm hại nhất. Để rồi sau đó, quá trình vươn lên giành chiến thắng ở cuối phim sẽ được thể hiện trực quan bằng nửa đường đi lên của vòng tròn.
Cái hay nhất ở cấu trúc của Harmon là nó cực kỳ thực tế và gần gũi. Những câu chuyện anh em biên kịch hay kể, một cách rất tự nhiên, thường đều khớp vào cái vòng tròn này.
Hãy nghĩ về Story Circle như một bản “tóm tắt ngắn gọn dễ nuốt” (CliffsNotes) từ bộ khung 17 bước phức tạp của Joseph Campbell.
Bước 1: You – Nhân vật trong vùng an toàn
Mở đầu phim, chúng ta phải giới thiệu nhân vật chính trong thế giới bình thường của họ. Đây là bước thiết lập “trạng thái cân bằng” ban đầu để khán giả làm quen với nhân vật.
Toy Story: Chúng ta gặp Woody, thấy gã đang tận hưởng cảm giác sung sướng khi là món đồ chơi số một, được Andy cưng chiều nhất.
Inception: Chúng ta gặp Cobb, biết gã là một chuyên gia “trộm cắp” thông tin từ sâu trong tiềm thức của người khác.
Star Wars: Chúng ta gặp Luke Skywalker, một cậu nhóc nông dân đang mắc kẹt ở trang trại của ông chú, suốt ngày nhìn về phía chân trời và mơ mộng được đi khám phá vũ trụ.
Bước 2: Need (Nhu cầu/Khát vọng)
Nhân vật không thể cứ ngồi yên một chỗ, họ phải muốn một cái gì đó. Cái “Muốn” (Want) hay “Cần” (Need) này chính là động cơ thúc đẩy toàn bộ plot chạy. Thường thì cái họ muốn sẽ mâu thuẫn trực tiếp với hoàn cảnh hiện tại của họ.
Toy Story: Woody muốn giữ vững vị trí độc tôn trong lòng Andy, nhưng sự xuất hiện của Buzz Lightyear đã đe dọa vị trí đó.
Inception: Cobb muốn một lối thoát, gã muốn được xóa sạch tội danh để có thể quay về Mỹ gặp lại các con của mình.
Star Wars: Luke cần một cơ hội để thoát khỏi cuộc sống tẻ nhạt ở hành tinh sa mạc Tatooine và làm một điều gì đó vĩ đại.
Bước 3: Go (Bước qua ranh giới)
Đây chính là điểm bẻ nút thắt hoặc bước chuyển sang Hồi 2 (Break into Act Two). Nhân vật chính thức rời bỏ thế giới quen thuộc để dấn thân vào một môi trường hoàn toàn mới. Nửa dưới của vòng tròn chính là “thế giới đảo ngược” – nơi mọi quy tắc cũ không còn đúng nữa.
Toy Story: Woody vô tình đẩy Buzz rơi xuống cửa sổ, khiến đám đồ chơi còn lại nổi giận. Woody phải rời khỏi căn phòng an toàn để đi tìm Buzz.
Inception: Cobb nhận kèo từ đại gia Saito và bắt đầu đi gom team (kiến trúc sư, thợ làm giả, chuyên gia hóa chất) để chuẩn bị thâm nhập vào mục tiêu.
Star Wars: Sau khi gia đình bị sát hại, Luke không còn đường lui. Cậu quyết định đi theo Ben Kenobi, rời Tatooine để giải cứu công chúa Leia.
Bước 4: Search (Thử thách và Thích nghi)
Khi ném nhân vật vào thế giới mới, không thể cho họ thành công ngay được. Phải có thử thách. Đây là giai đoạn nhân vật bị “ăn hành” liên tục, phải chật vật học cách thích nghi với các quy tắc mới của thế giới này (tương tự như chặng đường Road of Trials trong văn học cổ điển).
Toy Story: Woody và Buzz bị kẹt ở tiệm pizza Pizza Planet, rồi sau đó bị rơi vào tay thằng nhóc bạo lực Sid.
Inception: Cả team tiến vào tầng tâm trí đầu tiên nhưng mọi chuyện vỡ trận ngay lập tức vì tiềm thức của mục tiêu có vũ trang. Họ phải vừa trốn chạy vừa tìm cách tiếp tục kế hoạch.
Star Wars: Luke phải học cách sử dụng Thần lực (The Force) thông qua các bài tập của Obi-Wan, đồng thời tìm cách đột nhập vào Trạm vũ trụ Death Star.
Bước 5: Find (Tìm thấy điều mình muốn)
Nằm ở vị trí góc 6 giờ — đáy của vòng tròn. Sau một hồi trầy trật, nhân vật đã chạm tay được vào cái mục tiêu ban đầu họ tìm kiếm. Nhưng trớ trêu thay, đây thường là một “chiến thắng ảo” hoặc đi kèm với một bài học ê chề khiến họ nhận ra mọi chuyện không hề dễ ăn như vậy.
Toy Story: Woody tìm được cách tiếp cận Buzz, nhưng lúc này Buzz đang bị khủng hoảng tâm lý (khủng hoảng hiện sinh) sau khi nhận ra mình chỉ là một món đồ chơi sản xuất hàng loạt chứ không phải cảnh sát vũ trụ thật.
Inception: Cả team xuống tới tầng tiềm thức sâu hơn, Cobb đối mặt với hình bóng người vợ quá cố Mal và tìm ra cách để cấy ý tưởng vào đầu Fischer.
Star Wars: Luke giải cứu thành công công chúa Leia ra khỏi buồng giam.
Bước 6: Take (Trả giá)
Có được thứ mình muốn rồi thì phải trả giá. Đây là đỉnh điểm của bi kịch (All is Lost / Dark Night of the Soul). Nhân vật phải chịu tổn thất nặng nề, có thể là mất đi người thân, người thầy hướng dẫn, hoặc phải từ bỏ một phần cái tôi ích kỷ của mình.
Toy Story: Woody bị kẹt trong phòng của Sid, Buzz thì bị trói vào quả tên lửa chuẩn bị nổ tung. Woody phải gạt bỏ sự ích kỷ của mình để hợp tác với đám đồ chơi “quái dị” của Sid nhằm cứu Buzz.
Inception: Kế hoạch suýt đổ bể khi Saito bị thương nặng và có nguy cơ kẹt lại vĩnh viễn dưới tầng Limbo. Cobb phải chấp nhận đối mặt với bóng ma quá khứ của vợ mình.
Star Wars: Obi-Wan Kenobi hy sinh dưới lưỡi kiếm của Darth Vader. Luke mất đi người thầy nhưng phải nén đau thương để trốn thoát.
Bước 7: Return (Quay trở về)
Nhân vật bắt đầu hành trình đi ngược lên để về lại thế giới cũ. Họ mang theo “chiến lợi phẩm” hoặc bài học xương máu có được từ thế giới xa lạ kia để giải quyết nốt xung đột cuối cùng.
Toy Story: Woody và Buzz phối hợp với nhau, bay bằng quả tên lửa để đuổi theo chiếc xe tải chở đồ của Andy đang chuyển nhà.
Inception: Cobb thoát ra khỏi tầng Limbo cùng với Saito, tất cả tỉnh dậy trên máy bay. Nhiệm vụ thành công, gã bước qua cửa hải quan một cách hợp pháp.
Star Wars: Phe Kháng chiến mở cuộc tổng tấn công vào Death Star. Luke ngồi vào buồng lái của chiếc X-Wing để thực hiện cú bắn quyết định.
Bước 8: Change (Lột xác)
Vòng tròn khép lại ở điểm 12 giờ. Nhân vật đã về lại vị trí cũ, nhưng trạng thái cân bằng mới (new status quo) đã được thiết lập. Họ không còn là con người của đầu phim nữa. Họ đã tiến hóa (Character Arc hoàn thành).
Toy Story: Woody không còn ích kỷ nữa. Gã chấp nhận chia sẻ vị trí đồ chơi yêu thích của Andy và trở thành người bạn vào sinh ra tử với Buzz.
Inception: Cobb về đến nhà, ôm chầm lấy các con. Gã nhìn con quay (totem) nhưng không thèm đợi nó dừng lại nữa, gã đã thực sự buông bỏ được mặc cảm tội lỗi và chấp nhận thực tại này.
Star Wars: Từ một cậu nhóc nông dân mơ mộng ở đầu phim, Luke giờ đã trở thành một phi công quả cảm của phe Kháng chiến, một chiến binh biết tin tưởng hoàn toàn vào Thần lực.
Credit
—
Dịch từ bài viết gốc trên StudioBinder
