Bố cục cinematic có khác với nhiếp ảnh ?

Thực ra, sự khác biệt giữa bố cục trong ảnh và video gần như là không tồn tại. Nhiếp ảnh là nghệ thuật “đóng băng một khoảnh khắc đơn lẻ”, trong khi bố cục cinematic là tư duy “kể một câu chuyện chuyển động qua chuỗi các khung hình”.

Vì vậy bạn hoàn toàn có thể “lên trình” tư duy bố cục ngay cả khi đang nằm nhà cày phim. Chỉ cần tinh ý một chút, tự phân tích xem tại sao đạo diễn hình ảnh lại chọn góc máy đó, rồi bê nguyên tư duy ấy áp dụng vào lúc cầm máy chụp.

Ai cũng có vài bộ phim ruột hay những frame hình tâm đắc. Soi kỹ mới thấy, giới làm phim thực chất cũng chỉ xoay quanh vài công thức bố cục kinh điển nhưng cực kỳ hiệu quả. Dưới đây, mình sẽ minh họa thực tế qua vài kiểu layout đặc trưng và thường xuyên áp dụng trong các buổi quay chụp.

Quy tắc 1/3 và Tỉ lệ vàng: Cốt lõi của bố cục

Quy tắc 1/3 (Rule of Thirds) và Tỉ lệ vàng (Golden Ratio) là nền móng của mọi khung hình. Điều này đã trở thành kiến thức căn bản, nhưng đại đa số các đạo diễn hình ảnh (DOP) vẫn bám rất sát các nguyên tắc này. Bạn cứ để ý mà xem, chúng xuất hiện trong hầu hết mọi frame hình của bất kỳ bộ phim nào.

Khi xem phim, bạn hãy thử để ý điều này và tự đặt câu hỏi: Tại sao đạo diễn lại chọn góc máy đó cho phân cảnh này mà không phải góc khác? Đây là một cách cực kỳ hiệu quả để rèn luyện tư duy bố cục ngay cả khi trong tay không có máy ảnh. Từ đó, chúng ta sẽ luôn tìm thấy những góc nhìn mới mẻ, đột phá hơn, ngay cả với một nguyên tắc kinh điển và căn bản như quy tắc 1/3.

Nghe thì có vẻ đơn giản và dễ ăn ngay. Thế nhưng, trong thực tế, việc tính toán bố cục cho một phân cảnh có chiều sâu với nhiều lớp tiền-hậu cảnh và nhiều chủ thể phức tạp lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Nhìn chung, bố cục trong phim ảnh vẫn hướng đến sự tối giản và cô đọng hơn nếu so với cấu trúc lớp lang phức tạp trong các bức tranh cổ điển.

Tư duy bố cục cinematic trong các phân cảnh đối thoại

Phần lớn thời lượng của một bộ phim thường là các cảnh đối thoại. Để xử lý các phân cảnh này, các đạo diễn hình ảnh thường chuộng góc máy qua vai (Over-the-shoulder – OTS) của một trong hai nhân vật.

Đây là một góc máy cực kỳ lợi hại mà chúng ta hoàn toàn có thể “bê” nguyên vào ảnh phóng sự (reportage). Một ví dụ rất dễ hình dung là khi chụp các buổi tiệc sinh nhật: bạn có thể đứng từ phía sau, mượn bờ vai của chủ tiệc làm tiền cảnh đổ mờ (foreground), và bắt trọn khoảnh khắc, cảm xúc của những người bạn đang đứng đối diện chúc mừng. Khung hình lúc này sẽ có chiều sâu và tính kết nối hơn rất nhiều.

Ở phân cảnh vừa rồi, bạn cũng nên để ý cách setup ánh sáng tổng thể theo kiểu một nguồn duy nhất (single-point lighting) hắt từ cửa sổ bên hông. Cách làm này tuy tối giản nhưng hiệu quả mang lại cực kỳ cao, và chúng ta hoàn toàn có thể áp dụng nó cho hầu hết mọi không gian trong nhà (interior).

Đôi khi, bớt ánh sáng lại là một điểm cộng(Minimal dim lighting)

Nói về nghệ thuật kiểm soát ánh sáng thì Game of Thrones là một ví dụ đỉnh cao. Series này tràn ngập những phân cảnh tối và được chủ đích thiếu sáng (underexposed). Đạo diễn hình ảnh thường chỉ dùng một nguồn sáng chếch bên hông (side-light) để đặc tả những đường nét góc cạnh trên khuôn mặt nhân vật, còn lại tất cả đều chìm vào bóng tối. Sự tối giản này vừa giúp tôn lên những chi tiết đắt giá nhất, vừa tạo ra những khoảng không gian trống đầy kích thích cho trí tưởng tượng của người xem.

Mix các nhiệt độ màu khác nhau

Khi xử lý các phân cảnh ban đêm, giới làm phim rất chuộng công thức kết hợp: dùng nguồn sáng ấm của bóng đèn hoặc ánh nến để đánh khối cho chủ thể, mix cùng nguồn sáng xanh lạnh (cool blue) đại diện cho ánh trăng ở phía background. Tuy nhiên, không phải lúc nào ánh sáng thực tế tại hiện trường cũng chuẩn bài ngay được. Những lúc như vậy, chúng ta bắt buộc phải can thiệp thêm ở khâu hậu kỳ, ví dụ như tận dụng các bộ preset màu để cứu lại cái mood mong muốn.

Tạo khối lớp lang bằng hiệu ứng sương mù

Bạn có bao giờ thắc mắc tại sao những frame hình hay cảnh phim chụp trong sương mù nhìn lại “cuốn” đến vậy không? Bí mật nằm ở chỗ sương mù (hoặc khói) có khả năng chia tách bối cảnh thành các lớp (layer) xa gần rõ rệt. Càng ở xa, các vật thể sẽ càng mờ nhạt và sáng dần lên, vô tình đẩy các chủ thể ở gần (đậm màu và rõ nét hơn) nổi bật lên hẳn.

Tư duy này hoàn toàn tương đồng với cách chúng ta kiểm soát độ sâu trường ảnh (depth of field) khi xóa phông vậy.

Góc rộng cận cảnh: Kéo người xem vào cuộc chơi

Về mặt bố cục thì The Revenant là một bộ phim mang lại cho mình rất nhiều cảm hứng. Đạo diễn hình ảnh của phim đã cực kỳ táo bạo khi liên tục sử dụng các cú máy cận cảnh (close-up) bằng ống kính góc rộng (wide-angle lens). Cách làm này tạo cho người xem một cảm giác chân thực đến nghẹt thở, như thể chính chúng ta đang nằm rạp xuống đất ngay cạnh nhân vật chính để sinh tồn vậy.

Vì thế, bạn hãy thử bước ra khỏi vùng an toàn của mình xem sao. Hãy thử hạ thấp máy sát mặt đất để chụp trẻ con hay thú cưng chẳng hạn. Góc máy thấp (low-angle) kết hợp tiêu cự rộng chắc chắn sẽ bơm thêm rất nhiều tính hành động và độ kịch tính cho khung hình của bạn.

Ekip làm phim cũng sử dụng ống kính góc rộng cho phân cảnh tiếp theo – một cú máy đã trở thành huyền thoại kinh điển của The Terminator. Bạn có thể thấy nòng súng được đặt ở khoảng cách cực kỳ cận (close-up) với thấu kính. Cảm giác như khẩu súng của Arnold đang muốn lao thẳng ra khỏi màn hình vậy, chắc bạn cũng có chung cảm nhận đó với mình.

Đường dẫn hướng: Định hình mạch hành động

Một phân cảnh sẽ tăng thêm sức nặng và độ kịch tính nếu có sự xuất hiện của các đường dẫn hướng (leading lines) mạnh mẽ, đồng quy thẳng về phía chủ thể hoặc tâm điểm của câu chuyện. Như trong hình minh họa phía trên, các đường này hội tụ chính xác vào hướng mà nhân vật chính đang bước đi.

Trong thực tế, bạn hoàn toàn có thể chủ động tạo ra các đường dẫn này bằng cách tận dụng các mô-típ kiến trúc hoặc họa tiết lặp đi lặp lại kéo dài vô tận, ví dụ như một hàng cột, dãy hành lang hay những nhịp cầu.

Ở ví dụ này trong Spectre, bên cạnh các đường dẫn hướng đổ dồn về phía người phụ nữ (nơi nhân vật chính đang đứng phía sau), đạo diễn hình ảnh còn có một pha xử lý bố cục cực kỳ tài tình với phần đổ bóng (shadow) trên hàng cột. Tương tự như ví dụ trước, vệt bóng đổ này đóng vai trò như một mũi tên vô hình, hướng thẳng ánh mắt của người xem vào tâm điểm của phân cảnh hành động.

Credit
—
Original article from Zone Leanrer
Dịch và chú giải bởi Chimkudo Academy – Học viện nhiếp ảnh quảng cáo.