Nghệ thuật quay phim (Cinematography) là nghệ thuật và kỹ nghệ tạo ra chuyển động hình ảnh bằng cách kể một câu chuyện qua ngôn ngữ thị giác. Công việc này bao gồm việc kiểm soát ánh sáng, chuyển động máy quay, bố cục khung hình, lựa chọn ống kính và quản lý phơi sáng để thiết lập phong cách thị giác cùng sắc thái cảm xúc cho bộ phim. Thực chất, kỹ thuật quay phim là sự kết hợp giữa các quyết định sáng tạo và việc thực thi kỹ thuật, giúp định hình trải nghiệm cảm xúc của khán giả trong từng khoảnh khắc.
Thuật ngữ “Cinematography” có nguồn gốc từ tiếng Lạp Mạch, mang ý nghĩa là “viết bằng chuyển động”. Về cơ bản, đây là nghệ thuật tạo ra những hình ảnh hiển thị trên màn ảnh, có thể thực hiện trên nền tảng kỹ thuật số hoặc phim nhựa truyền thống.
Tuy nhiên, việc hiểu về nghệ thuật quay phim không dừng lại ở định nghĩa lý thuyết. Ở góc độ kỹ thuật thuần túy, đây là khoa học và nghệ thuật ghi lại ánh sáng — dù là ghi lên cảm biến hình ảnh điện tử hay lên phim hóa học.
Vậy Cinematography được tạo nên bởi những gì ?
- Cỡ cảnh
- Lấy nét máy ảnh
- Bố cục cảnh quay
- Vị trí đặt máy ảnh
- Chuyển động máy ảnh
Kỹ thuật quay phim bao gồm những gì?
Kỹ thuật quay phim bao gồm nhiều kỹ thuật thị giác và quy trình sản xuất thực tế, chẳng hạn như:
- Các góc máy và cách đóng khung hình
- Kỹ thuật chiếu sáng và độ tương phản
- Chuyển động máy ảnh và bố trí chuyển động (blocking)
- Lựa chọn ống kính và chiều sâu trường ảnh
- Bố cục và sự cân bằng thị giác
- Quy trình làm việc và lập kế hoạch tại hiện trường
Nhà quay phim làm công việc gì?
Một nhà quay phim (cinematographer) hay đạo diễn hình ảnh (director of photography – viết tắt là DP hoặc DoP) là người đứng đầu điều hành đội ngũ máy quay và ánh sáng trong một dự án sản xuất phim hoặc video. Họ tham gia xuyên suốt toàn bộ quá trình sản xuất và phối hợp chặt chẽ với đạo diễn để tạo ra những hình ảnh chúng ta thấy trên màn ảnh.
Họ cần cân nhắc những yếu tố nào? Chúng ta sẽ điểm qua các yếu tố cơ bản ở đây, nhưng vẫn còn rất nhiều điều cần giải thích về nhiệm vụ của một nhà quay phim.
Hãy cùng nhìn vào đạo diễn hình ảnh biểu tượng Roger Deakins để xem cách ông ghi hình bộ phim 1917 nhằm tạo cảm giác như một cú bấm máy liền mạch duy nhất (oner). Như ông đã giải thích, việc lựa chọn máy quay, hiểu rõ các loại ống kính khác nhau và các kỹ thuật chiếu sáng đều nằm trong mô tả công việc của một đạo diễn hình ảnh.
Cụ thể, những lựa chọn này trong 1917 được thiết kế để mang lại cho chúng ta trải nghiệm góc nhìn thứ nhất (POV) rõ nét nhất trên chiến trường.
Vị trí đặt máy ảnh (Camera placement)
Vị trí đặt máy ảnh là một kỹ thuật quay phim nhằm xác định vị trí của máy ảnh trong mối tương quan với chủ thể và bối cảnh.
Kỹ thuật này ảnh hưởng trực tiếp đến cách khán giả cảm nhận về nhân vật, cảm xúc và các mối quan hệ trong một khoảnh khắc nhất định.
Vị trí mà nhà quay phim đặt máy ảnh tác động lớn đến phản ứng của khán giả đối với cảnh quay đó, và do đó ảnh hưởng đến toàn bộ phần còn lại của phân cảnh. Yếu tố này có thể tạo ra tác động cảm xúc mạnh mẽ và truyền tải hành vi của nhân vật.
Ví dụ, nhà quay phim có thể đặt máy ảnh cận cảnh vào miệng của chủ thể khi đang nhai nếu câu chuyện yêu cầu thể hiện nhân vật đó là người thô lỗ hoặc thiếu lịch sự trong một buổi hẹn hò.
Đó chỉ là một ví dụ đơn giản — dưới đây là hướng dẫn về đóng khung hình (camera framing) và bố cục cảnh quay để giúp chúng ta hiểu được những lựa chọn mà đạo diễn và nhà quay phim có thể đưa ra, cũng như cách những lựa chọn đó đóng góp vào nghệ thuật kể chuyện bằng hình ảnh.
Chuyển động máy ảnh (Camera movement)
Chuyển động máy ảnh là một kỹ thuật quay phim làm thay đổi góc nhìn, nhịp điệu và cảm xúc bằng cách di chuyển máy ảnh trong quá trình thực hiện cảnh quay. Kỹ thuật này có thể tăng cường sự kịch tính (suspense), hé lộ thông tin hoặc đưa khán giả đến gần hơn với trải nghiệm của nhân vật. Hãy xem video về chuyển động máy ảnh của chúng ta ở bên dưới.
Bố cục cảnh quay (Shot Composition)
Bố cục cảnh quay là một kỹ thuật quay phim đề cập đến cách các yếu tố thị giác được sắp xếp trong khung hình máy ảnh.
Kỹ thuật này điều hướng sự chú ý của người xem và giúp truyền tải ý nghĩa, sự cân bằng cũng như cảm xúc trong một cảnh quay.
Bố cục bao gồm việc đặt vị trí chủ thể, sử dụng khoảng trống, tính đối xứng, các đường dẫn hướng và trọng lượng thị giác. Bố cục cảnh quay được tính toán kỹ lưỡng sẽ đảm bảo mỗi khung hình củng cố cho câu chuyện thay vì làm người xem xao nhãng.
Một yếu tố thị giác cần được sắp xếp đặc biệt chính là các diễn viên của bạn. Họ sẽ xuất hiện ở đâu trong khung hình? Hãy xem video bên dưới của chúng ta về cách bố trí chuyển động của diễn viên (blocking actors). Đây cũng là một phần trong chuỗi bài giảng nâng cao (masterclass) về Kỹ thuật làm phim của chúng ta.
Cỡ cảnh (Shot Size)
Cỡ cảnh là một kỹ thuật quay phim nhằm xác định phần phạm vi của chủ thể hoặc bối cảnh xuất hiện trong khung hình. Các cỡ cảnh khác nhau giúp kiểm soát độ thân mật, sự nhấn mạnh và lượng thông tin được tiết lộ cho khán giả.
Cảnh cận (close-up) có thể tập trung vào biểu cảm khuôn mặt của nhân vật, trong khi cảnh đặc tả (extreme close-up) có thể thu hút sự chú ý vào một chi tiết cụ thể, chẳng hạn như trang phục hoặc một vật thể mang ý nghĩa quan trọng đối với câu chuyện. Dưới đây là video phân tích về từng loại cỡ cảnh và cách mỗi loại tác động đến nghệ thuật kể chuyện.
Lấy nét (Focus)
Lấy nét là một kỹ thuật quay phim được sử dụng để nhấn mạnh các yếu tố cụ thể trong khung hình bằng cách kiểm soát độ sắc nét và chiều sâu trường ảnh (depth of field). Kỹ thuật này giúp điều hướng sự chú ý của khán giả và truyền tải trạng thái tâm lý hoặc cảm xúc.
Một ví dụ cơ bản là việc chuyển đổi tiêu điểm lấy nét liên tục (shifting focus in and out) để gợi tả trạng thái say xỉn hoặc mất phương hướng của nhân vật. Có nhiều loại lấy nét máy ảnh khác nhau, mỗi loại đều mang giá trị kể chuyện riêng. Dưới đây là phân tích về việc lấy nét và chiều sâu trường ảnh cũng như cách chúng được ứng dụng trong điện ảnh.
Ánh sáng (Lighting)
Ánh sáng là một kỹ thuật quay phim định hình bầu không khí, độ sâu và sự rõ ràng về thị giác thông qua việc sử dụng ánh sáng và bóng tối. Nó đóng vai trò trung tâm trong cách một cảnh quay gợi lên cảm xúc và cách chủ thể được cảm nhận trên màn ảnh.
Mặc dù việc thiết lập ánh sáng thường cần đến nhân sự chuyên trách, các nhà quay phim vẫn phải nắm vững các nguyên lý chiếu sáng vì ánh sáng quyết định những gì khán giả cuối cùng sẽ nhìn thấy.
Chiếu sáng 3 điểm (3-point lighting) là một cách thiết lập rất phổ biến, nhưng cũng có nhiều phong cách và phương pháp tiếp cận ánh sáng khác. Ví dụ, kiểu chiếu sáng Rembrandt (Rembrandt lighting) mang lại rất nhiều chiều sâu khi chiếu sáng khuôn mặt chủ thể, trong khi kỹ thuật chiếu sáng tương phản sáng tối (chiaroscurio lighting) lại lý tưởng để truyền tải các tình huống tăm tối và nguy hiểm. Việc xử lý ánh sáng trong thời gian thực có thể là một thách thức; đó là lý do tại sao việc lập kế hoạch trước lại vô cùng quan trọng.
Việc thiết lập ánh sáng tại hiện trường có thể gặp nhiều khó khăn, do đó việc lên kế hoạch trước là điều thiết yếu. Hãy xem phần hai trong chuỗi video Kỹ thuật quay phim (Cinematography Techniques) của chúng ta với một trong những nhà quay phim xuất sắc nhất, Roger Deakins, để hiểu sâu hơn về các lựa chọn chiếu sáng.
Thiết bị máy ảnh (Camera Gear)
Thiết bị máy ảnh là một danh mục kỹ thuật quay phim bao gồm các công cụ được sử dụng để ghi lại và kiểm soát hình ảnh. Các thiết bị khác nhau ảnh hưởng đến cảm giác, sự chuyển động và cách cảnh quay tương tác với môi trường xung quanh.
Rõ ràng chúng ta cần một chiếc máy ảnh, nhưng những thiết bị máy ảnh nào khác mà chúng ta nên cân nhắc? Steadicam mang lại sự tự do linh hoạt cho người quay phim, nhưng một cảnh quay bằng xe trượt (dolly shot) cũng mang lại diện mạo và cảm giác rất riêng biệt. Dưới đây là hướng dẫn toàn diện của chúng ta về thiết bị máy ảnh và cách mỗi thiết bị có thể được sử dụng để kể một câu chuyện khác nhau.
Kỹ thuật quay phim so với Nhiếp ảnh (Cinematography vs Photography)
Kỹ thuật quay phim và nhiếp ảnh đều liên quan đến việc ghi lại hình ảnh bằng máy ảnh/máy quay, nhưng hai lĩnh vực này khác nhau về mục đích và phương thức thực hiện.
Nhiếp ảnh (Photography) tập trung vào việc tạo ra một hình ảnh đơn lẻ, độc lập. Nhiếp ảnh gia kiểm soát bố cục, ánh sáng và phơi sáng để ghi lại một khoảnh khắc cố định.
Mặt khác, Kỹ thuật quay phim (Cinematography) là việc tạo ra một chuỗi các hình ảnh chuyển động kết hợp với nhau để kể một câu chuyện. Một nhà quay phim phải tính toán cách các cảnh quay chuyển tiếp từ cảnh này sang cảnh tiếp theo, cách ánh sáng và chuyển động máy ảnh thay đổi theo thời gian, cũng như cách các lựa chọn thị giác hỗ trợ cho mạch kể chuyện và cảm xúc xuyên suốt toàn bộ phân cảnh hoặc bộ phim.
Nói một cách ngắn gọn, nhiếp ảnh lưu giữ các khoảnh khắc, trong khi kỹ thuật quay phim định hình nghệ thuật kể chuyện bằng hình ảnh theo thời gian.
Kỹ thuật quay phim so với Làm phim (Cinematography vs Filmmaking)
Kỹ thuật quay phim là một phần cốt lõi của làm phim, nhưng hai khái niệm này không giống nhau.
Làm phim (Filmmaking) là toàn bộ quy trình tạo ra một bộ phim, bao gồm biên kịch, đạo diễn, quay phim, dựng phim, thiết kế âm thanh, quản lý sản xuất và phát hành.
Kỹ thuật quay phim (Cinematography) tập trung cụ thể vào ngôn ngữ thị giác của một bộ phim — cách câu chuyện được kể thông qua vị trí đặt máy ảnh, ánh sáng, chuyển động, bố cục và phơi sáng. Nhà quay phim (hoặc đạo diễn hình ảnh) hợp tác chặt chẽ với đạo diễn để chuyển tải câu chuyện thành hình thức thị giác.
Làm phim là toàn bộ cỗ máy; kỹ thuật quay phim là động cơ thị giác dẫn dắt cách khán giả trải
Điều gì tạo nên quay phim/quay điện ảnh giỏi (Good Cinematography)
Quay phim tốt trước hết là để phục vụ cho câu chuyện.
Quay phim ấn tượng sử dụng các lựa chọn thị giác — như ánh sáng, bố cục khung hình, chuyển động máy quay, và việc lựa chọn ống kính — để hỗ trợ cho nhân vật, tâm trạng và mạch tự sự thay vì thu hút sự chú ý vào chính kỹ thuật đó.
Điều làm cho nghệ thuật quay phim đạt hiệu quả không phải nằm ở việc thiết bị đắt tiền ra sao, mà ở việc nó được sử dụng có ý đồ như thế nào. Tính nhất quán, sự rõ ràng, tác động cảm xúc và sự gắn kết về mặt thị giác xuyên suốt các phân cảnh là những dấu hiệu nhận biết của một kỹ thuật quay phim tốt.
Trong nhiều bộ phim vĩ đại, nghệ thuật quay phim gần như mang lại cảm giác vô hình, định hướng sự chú ý và cảm xúc của người xem mà không làm xao nhãng khỏi câu chuyện đang được kể.
Các Ví Dụ Về Nghệ Thuật Quay Phim Trong Điện Ảnh
Các ví dụ về nghệ thuật quay phim xuất sắc có thể được tìm thấy ở mọi thể loại và thời kỳ điện ảnh.
Trong The Godfather, nghệ thuật quay phim sử dụng ánh sáng góc thấp (low-key lighting) và bóng đổ sâu để củng cố các chủ đề về quyền lực, sự bí mật và tính mơ hồ về mặt đạo đức.
Trong Barry Lyndon, ánh sáng tự nhiên và các khung hình được bố cục tỉ mỉ tạo nên một vẻ ngoài mang tính hội họa và chân thực với thời đại.
Trong Mad Max: Fury Road, màu sắc rực rỡ, độ tương phản cao và chuyển động máy quay động làm tăng thêm cường độ cùng nhịp độ dồn dập.
Mỗi bộ phim này đều sử dụng các kỹ thuật quay phim khác nhau, nhưng tất cả đều cho thấy các lựa chọn thị giác định hình trải nghiệm cảm xúc và sự hiểu biết của khán giả về câu chuyện như thế nào.
